Doanh nghiệp cần biết những quy định pháp lý liên quan đến kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản

Kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản là yêu cầu bắt buộc nhằm đảm bảo hàng hóa đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu. Doanh nghiệp cần nắm rõ quy định, thủ tục và các vấn đề liên quan để tránh rủi ro trong quá trình xuất khẩu.

I. Thực trạng liên quan đến kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản

Thực tế cho thấy, hoạt động kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản tại Việt Nam ngày càng được siết. Nhiều lô hàng xuất khẩu nông sản đến các quốc gia Châu Âu vẫn bị cảnh báo hoặc trả về do không đáp ứng quy định về kiểm dịch.

Không ít doanh nghiệp vẫn còn lúng túng trong việc nắm bắt quy trình, thủ tục kiểm dịch thực vật, dẫn đến chậm trễ trong thời gian xuất khẩu hoặc phát sinh chi phí lưu kho, lưu bãi. Việc thiếu sự chuẩn bị từ khâu sản xuất, thu hoạch đến đóng gói cũng làm gia tăng nguy cơ không đạt yêu cầu kiểm dịch.

Sự khác biệt về quy định kiểm dịch giữa các quốc gia nhập khẩu cũng tạo ra áp lực lớn cho doanh nghiệp. Nếu không cập nhật kịp thời các tiêu chuẩn mới, doanh nghiệp rất dễ gặp rủi ro pháp lý và thiệt hại kinh tế, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

II. Khái niệm về kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản

Để hiểu rõ hơn vai trò và ý nghĩa của hoạt động này, cần làm rõ khái niệm, mục đích cũng như phân biệt kiểm dịch thực vật với kiểm tra chất lượng nông sản xuất khẩu.

1. Kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản là gì?

Trước tiên, căn cứ khoản 3 Điều 3 Luật Bảo vệ và Kiểm dịch thực vật 2013 thì kiểm dịch thực vật là hoạt động ngăn chặn, phát hiện, kiểm soát đối tượng kiểm dịch thực vật, đối tượng phải kiểm soát và sinh vật gây hại lạ. Theo khoản 1 Điều 25 Luật Bảo vệ và Kiểm dịch thực vật 2013 (được hướng dẫn bởi Điều 4 Thông tư 33/2014/TT-BNNPTNT) thì kiểm dịch thực vật sẽ được thực hiện đối với vật thể xuất khẩu.

Như vậy kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản là là một thủ tục bắt buộc gồm hệ thống các biện pháp kỹ thuật và pháp lý do cơ quan chuyên ngành thực hiện nhằm kiểm tra, phát hiện, ngăn chặn và xử lý các đối tượng kiểm dịch thực vật có thể tồn tại trên hàng hóa trước khi xuất khẩu.

2. Mục đích của việc kiểm dịch thực vật đối với nông sản xuất khẩu

Mục đích của kiểm dịch thực vật đối với nông sản xuất khẩu được thể hiện cụ thể ở các khía cạnh sau:

• Phát hiện và loại bỏ các đối tượng kiểm dịch thực vật (sâu, bệnh, côn trùng…) nhằm ngăn ngừa nguy cơ xâm nhập dịch hại vào nước nhập khẩu;
• Đảm bảo lô hàng đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật, kiểm dịch và an toàn sinh học theo yêu cầu của thị trường quốc tế;
• Tạo điều kiện để nông sản được cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch – điều kiện bắt buộc để thông quan;
• Hạn chế rủi ro pháp lý, chi phí phát sinh do bị trả hàng, tiêu hủy hoặc xử phạt.

Kiểm dịch thực vật không chỉ nhằm kiểm tra hàng hóa mà còn là công cụ kiểm soát rủi ro toàn diện, giúp nông sản xuất khẩu tuân thủ pháp luật và nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

3. Kiểm dịch thực vật khác gì so với kiểm tra chất lượng nông sản xuất khẩu?

Kiểm dịch thực vật và kiểm tra chất lượng nông sản xuất khẩu là hai hoạt động dễ nhầm lẫn nhưng khác nhau về mục tiêu và nội dung kiểm tra.

• Kiểm dịch thực vật: Tập trung vào việc phát hiện và xử lý sinh vật gây hại (sâu, bệnh, côn trùng…) có thể đi theo nông sản sang nước nhập khẩu. Đây là yêu cầu mang tính an toàn sinh học và pháp lý bắt buộc, nhằm ngăn chặn dịch hại lây lan giữa các quốc gia, theo quy định khoản 1 Điều 25 Luật Bảo vệ và Kiểm dịch thực vật 2013 (được hướng dẫn bởi Điều 4 Thông tư 33/2014/TT-BNNPTNT) và nguyên tắc của International Plant Protection Convention.
• Kiểm tra chất lượng nông sản: Tập trung vào giá trị sử dụng và thương mại của sản phẩm, như độ tươi, kích thước, màu sắc, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm… Hoạt động này nhằm đảm bảo nông sản đáp ứng yêu cầu chất lượng của thị trường và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Nếu kiểm dịch thực vật là “hàng rào kỹ thuật” để kiểm soát rủi ro sinh học, thì kiểm tra chất lượng là “thước đo thương mại” đánh giá giá trị sản phẩm. Cả hai đều cần thiết nhưng phục vụ những mục đích hoàn toàn khác nhau trong xuất khẩu nông sản.

III. Quy định của pháp luật liên quan đến kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản

Để đảm bảo nông sản xuất khẩu tuân thủ đúng quy định và được phép lưu thông quốc tế, pháp luật Việt Nam đã đặt ra các yêu cầu cụ thể liên quan đến kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản, từ đối tượng áp dụng đến trình tự, thủ tục thực hiện.

1. Những loại nông sản nào bắt buộc phải thực hiện kiểm dịch thực vật trước khi xuất khẩu?

Các loại nông sản có nguy cơ mang theo sinh vật gây hại đều thuộc diện bắt buộc phải kiểm dịch thực vật trước khi xuất khẩu. Theo khoản 1 Điều 31 Luật Bảo vệ và Kiểm dịch thực vật 2013 quy định vật thể trong Danh mục vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu phải được kiểm dịch và cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật. Nên nông sản nào thuộc Danh mục vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu phải thực hiện kiểm dịch thực vật. Nông sản thuộc Danh mục tại khoản 1, khoản 2 và khoản 3 Điều 1 Thông tư 14/2024/TT-BNNPTNT bắt buộc phải thực hiện kiểm dịch thực vật trước khi xuất khẩu.

Việc xác định nông sản có thuộc diện bắt buộc kiểm dịch thực vật hay không phải căn cứ vào Danh mục do pháp luật quy định. Mọi nông sản nằm trong danh mục này đều phải thực hiện kiểm dịch và được cấp Giấy chứng nhận trước khi xuất khẩu, nhằm đảm bảo tuân thủ quy định pháp lý và yêu cầu của thị trường quốc tế.

2. Địa điểm thực hiện kiểm dịch thực vật đối với nông sản xuất khẩu được quy định như thế nào?

Địa điểm thực hiện kiểm dịch thực vật đối với nông sản xuất khẩu được pháp luật quy định linh hoạt nhưng phải thuộc địa điểm do cơ quan kiểm dịch thực vật có thẩm quyền quản lý hoặc chấp thuận. Theo khoản 3 Điều 10 Thông tư 33/2014/TT-BNNPTNT cơ quan kiểm dịch thực vật quyết định địa điểm kiểm dịch tại cơ sở sản xuất, nơi xuất phát, nơi bảo quản ở sâu trong nội địa hoặc cửa khẩu xuất.

Địa điểm kiểm dịch không bị giới hạn cứng, nhưng bắt buộc phải do cơ quan có thẩm quyền kiểm soát hoặc cho phép, nhằm đảm bảo việc kiểm tra được thực hiện đúng quy trình và đáp ứng yêu cầu pháp lý trước khi xuất khẩu.

3. Thủ tục đăng ký kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản

Trình tự thủ tục đăng ký kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản được thực hiện theo quy định tại Điều 10 Thông tư 33/2014/TT-BNNPTNT:

• Đăng ký kiểm dịch thực vật: Chủ vật thể nộp trực tiếp 01 bộ hồ sơ đăng ký cho cơ quan kiểm dịch thực vật nơi gần nhất.
• Tiếp nhận và kiểm tra hồ sơ: Cơ quan kiểm dịch thực vật có trách nhiệm tiếp nhận và kiểm tra ngay tính hợp lệ của hồ sơ theo quy định tại khoản 2 Điều 7 của Thông tư này.
• Kiểm tra vật thể: Căn cứ kết quả kiểm tra hồ sơ, cơ quan kiểm dịch thực vật quyết định địa điểm kiểm dịch tại cơ sở sản xuất, nơi xuất phát, nơi bảo quản ở sâu trong nội địa hoặc cửa khẩu xuất và bố trí công chức kiểm tra ngay lô vật thể. Việc kiểm tra lô vật thể được thực hiện theo quy định tại khoản 3 Điều 7 của Thông tư này.
• Cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật: Cơ quan kiểm dịch thực vật cho lô vật thể trong vòng 24 giờ kể từ khi bắt đầu kiểm dịch đối với vật thể đáp ứng yêu cầu kiểm dịch thực vật của nước nhập khẩu. Trường hợp kéo dài hơn 24 giờ do yêu cầu về chuyên môn kỹ thuật thì cơ quan kiểm dịch thực vật phải thông báo hoặc trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do cho chủ vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật biết.

Trường hợp phát hiện lô vật thể không đáp ứng yêu cầu về kiểm dịch thực vật của nước nhập khẩu thì Cơ quan kiểm dịch thực vật không cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật đồng thời phải thông báo cho chủ vật thể biết.

4. Pháp luật quy định như thế nào về việc lấy mẫu nông sản để kiểm tra kiểm dịch thực vật?

Pháp luật quy định việc lấy mẫu nông sản để kiểm tra kiểm dịch thực vật phải tuân thủ quy trình kỹ thuật chặt chẽ, đảm bảo tính đại diện và khách quan của mẫu. Căn cứ khoản 3 Điều 10 Thông tư 33/2014/TT-BNNPTNT việc lấy mẫu nông sản để kiểm tra dịch được thực hiện theo quy định tại khoản 3 Điều 7 của Thông tư này. Cụ thể, căn cứ kết quả kiểm tra hồ sơ, cơ quan kiểm dịch thực vật quyết định địa điểm và bố trí công chức kiểm tra ngay lô vật thể theo trình tự sau đây:

• Kiểm tra sơ bộ: Kiểm tra bên ngoài lô vật thể, bao bì đóng gói, phương tiện chuyên chở; khe, kẽ và những nơi sinh vật gây hại có thể ẩn nấp; thu thập côn trùng bay, bò hoặc bám bên ngoài lô vật thể;
• Kiểm tra chi tiết: Kiểm tra bên trong và lấy mẫu lô hàng theo quy định tại QCVN 01-141:2013/BNNPTNT Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về phương pháp lấy mẫu kiểm dịch thực vật; thu thập các vật thể mang triệu chứng gây hại và sinh vật gây hại.

Việc lấy mẫu nông sản trong kiểm dịch thực vật được pháp luật quy định rõ nhằm đảm bảo tính chính xác và hợp pháp của kết quả kiểm dịch trước khi xuất khẩu.

IV. Giải đáp các vấn đề thắc mắc thường gặp liên quan đến kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản

Trong thực tiễn áp dụng kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản thường sẽ gặp phải các vấn đề thắc mắc sau đây:

1. Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật đối với nông sản xuất khẩu có thời hạn bao lâu?

Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật đối với nông sản xuất khẩu không có thời hạn hiệu lực cố định theo số ngày trong pháp luật Việt Nam. Trên thực tế, hiệu lực của giấy thường phụ thuộc vào yêu cầu của nước nhập khẩu hoặc thỏa thuận quốc tế, nên doanh nghiệp cần thực hiện xuất khẩu trong thời gian ngắn sau khi được cấp để tránh phát sinh rủi ro.

Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật không bị giới hạn bởi thời hạn cứng, mà gắn với tính nguyên trạng của lô hàng. Do đó, việc xuất khẩu cần được tiến hành kịp thời để đảm bảo giá trị pháp lý của giấy chứng nhận.

2. Trường hợp nào nông sản xuất khẩu sẽ không được cấp giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật?

Theo điểm b khoản 4 Điều 10 Thông tư 33/2014/TT-BNNPTNT, trường hợp phát hiện lô vật thể không đáp ứng yêu cầu về kiểm dịch thực vật của nước nhập khẩu thì Cơ quan kiểm dịch thực vật không cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật. Đồng thời phải thông báo cho chủ vật thể biết.

Chỉ những lô hàng đáp ứng đầy đủ yêu cầu về kiểm dịch và pháp lý mới được cấp Giấy chứng nhận. Nếu không, cơ quan kiểm dịch có quyền từ chối cấp để đảm bảo an toàn sinh học và tuân thủ quy định quốc tế.

3. Những hành vi nào bị coi là vi phạm quy định về kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản?

 Những hành vi bị coi là vi phạm quy định kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản thường gặp có thể kể đến như:

• Không làm thủ tục khai báo kiểm dịch thực vật trước khi nhập khẩu, xuất khẩu, vận chuyển quá cảnh vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật; 
• Khai man, giấu diếm, tẩu tán vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật trong quá trình cơ quan chuyên ngành bảo vệ và kiểm dịch thực vật tiến hành kiểm dịch cho những lô hàng xuất khẩu nông sản;
• Đưa thêm vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật chưa được kiểm dịch vào lô hàng đã được cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật;

Các hành vi vi phạm chủ yếu liên quan đến việc không tuân thủ quy trình kiểm dịch, gian lận hồ sơ hoặc không đảm bảo điều kiện an toàn sinh học

4. Trong trường hợp giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật bị mất hoặc sai thông tin thì có thể xin cấp lại hay không?

Trong trường hợp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật bị mất hoặc sai thông tin, doanh nghiệp có thể đề nghị cấp lại hoặc điều chỉnh. Mặc dù quy định không tách riêng một điều khoản cụ thể về “cấp lại”, nhưng trên cơ sở thẩm quyền này, doanh nghiệp có thể nộp văn bản đề nghị đến cơ quan đã cấp giấy để được xem xét cấp lại hoặc điều chỉnh khi có sai sót hoặc thất lạc.

Việc cấp lại hoặc điều chỉnh Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật là hoàn toàn có thể, dựa trên thẩm quyền xử lý của cơ quan kiểm dịch theo quy định pháp luật, nhằm đảm bảo tính chính xác và hợp pháp của hồ sơ xuất khẩu.

5. Doanh nghiệp phải đăng ký kiểm dịch thực vật trước bao lâu so với thời điểm xuất khẩu nông sản?

Căn cứ điểm b khoản 1 Điều 33 Luật Bảo vệ và Kiểm dịch thực vật 2013 tổ chức, cá nhân trước khi xuất khẩu vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật phải đăng ký, nộp hồ sơ cho cơ quan chuyên ngành về bảo vệ và kiểm dịch thực vật nơi gần nhất để kiểm dịch. Pháp luật không ấn định một mốc thời gian cố định mà yêu cầu doanh nghiệp phải đăng ký kiểm dịch thực vật trước khi xuất khẩu để cơ quan có thẩm quyền kịp thời bố trí kiểm tra.

Doanh nghiệp phải đăng ký kiểm dịch trước khi xuất khẩu và nên thực hiện sớm để tránh chậm trễ, vì pháp luật không quy định thời hạn cứng mà phụ thuộc vào thời gian xử lý kiểm dịch thực tế.

V. Tại sao nên tìm luật sư tư vấn ở NPLaw khi có vấn đề về kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản

Khi gặp vướng mắc về kiểm dịch thực vật trong xuất khẩu nông sản, việc tìm đến NPLaw giúp doanh nghiệp được tư vấn đúng quy định pháp luật và hạn chế rủi ro bị từ chối thông quan. Đội ngũ luật sư có kinh nghiệm sẽ hỗ trợ xác định đúng nghĩa vụ kiểm dịch, chuẩn bị hồ sơ và xử lý các tình huống phát sinh. Đồng thời, NPLaw còn giúp doanh nghiệp làm việc hiệu quả với cơ quan chức năng, tiết kiệm thời gian và chi phí.

Kiểm dịch thực vật khi xuất khẩu nông sản không chỉ là thủ tục bắt buộc mà còn là yếu tố then chốt quyết định việc hàng hóa có được phép lưu thông trên thị trường quốc tế hay không. Doanh nghiệp cần chủ động cập nhật quy định pháp luật, chuẩn bị đầy đủ hồ sơ và tuân thủ đúng quy trình kiểm dịch để tránh phát sinh rủi ro. Trong bối cảnh tiêu chuẩn ngày càng khắt khe, tuân thủ tốt quy định về kiểm dịch chính là nền tảng cho hoạt động xuất khẩu bền vững.

Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn về trường hợp chi tiết cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.