Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ là một nội dung thường được doanh nghiệp quan tâm nhằm bảo vệ bí mật kinh doanh và lợi thế cạnh tranh. Tuy nhiên, việc xây dựng cam kết cần bảo đảm phù hợp với quy định pháp luật và quyền lợi của người lao động.
I. Nhu cầu xây dựng cam kết không làm việc cho công ty đối thủ ngày càng gia tăng
Trong môi trường kinh doanh cạnh tranh, người lao động, đặc biệt là nhân sự giữ vị trí quản lý, kinh doanh, kỹ thuật hoặc thường xuyên tiếp cận dữ liệu khách hàng và bí mật kinh doanh, có thể nắm giữ nhiều thông tin quan trọng của doanh nghiệp. Vì vậy, nhiều doanh nghiệp lựa chọn xây dựng cam kết không làm việc cho công ty đối thủ nhằm hạn chế nguy cơ thông tin nội bộ bị khai thác hoặc chuyển giao cho đối thủ cạnh tranh.
Tuy nhiên, cam kết này đồng thời có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lựa chọn việc làm của người lao động. Khoản 1 Điều 10 Bộ luật Lao động 2019 ghi nhận người lao động được tự do lựa chọn việc làm và làm việc cho bất kỳ người sử dụng lao động nào tại nơi pháp luật không cấm. Do đó, doanh nghiệp cần cân đối giữa nhu cầu bảo vệ lợi ích chính đáng của mình với quyền làm việc của người lao động khi xây dựng nội dung cam kết.
II. Tìm hiểu về cam kết không làm việc cho công ty đối thủ
Để hiểu rõ giá trị và cách áp dụng, cần tìm hiểu khái niệm, phạm vi và những đặc điểm cơ bản của cam kết không làm việc cho công ty đối thủ.
1. Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ được hiểu như thế nào?
Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ có thể được hiểu là thỏa thuận giữa doanh nghiệp và người lao động, theo đó người lao động cam kết trong một khoảng thời gian và phạm vi nhất định không làm việc, hợp tác hoặc thực hiện một số hoạt động nhất định cho doanh nghiệp được xác định là đối thủ cạnh tranh của người sử dụng lao động.
Hiện pháp luật lao động không có một điều khoản riêng quy định trực tiếp về một loại văn bản mang tên “cam kết không làm việc cho công ty đối thủ”. Tuy nhiên, vấn đề này có liên quan đến quyền tự do lựa chọn việc làm tại Điều 10 Bộ luật Lao động 2019 và thỏa thuận bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ tại khoản 2 Điều 21 Bộ luật này.

Theo đó, đối với người lao động làm công việc có liên quan trực tiếp đến bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ, người sử dụng lao động có quyền thỏa thuận bằng văn bản về nội dung, thời hạn bảo vệ, quyền lợi và việc bồi thường khi người lao động vi phạm.
Như vậy, cam kết không làm việc cho công ty đối thủ không nên được xây dựng như một sự cấm đoán tuyệt đối quyền tìm kiếm việc làm của người lao động. Nội dung cam kết cần hướng đến mục tiêu chính đáng là bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.
2. Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ thường được áp dụng trong những trường hợp nào?
Trên thực tế, doanh nghiệp thường cân nhắc sử dụng cam kết này đối với những vị trí có khả năng tiếp cận thông tin có giá trị cạnh tranh cao, chẳng hạn:
- Nhân sự quản lý, điều hành: Có khả năng tiếp cận chiến lược kinh doanh, kế hoạch phát triển sản phẩm, chính sách giá hoặc định hướng thị trường của doanh nghiệp.
- Nhân viên kinh doanh và phát triển thị trường: Thường xuyên tiếp xúc với danh sách khách hàng, chính sách bán hàng, dữ liệu giao dịch và kế hoạch tiếp cận thị trường.
- Nhân sự kỹ thuật, nghiên cứu và phát triển: Có thể trực tiếp tiếp cận công nghệ, quy trình kỹ thuật, thiết kế hoặc bí quyết kinh doanh.
- Người lao động tiếp cận bí mật kinh doanh: Đây là nhóm cần được doanh nghiệp đặc biệt lưu ý vì khoản 2 Điều 21 Bộ luật Lao động 2019 cho phép các bên thỏa thuận bằng văn bản về việc bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ.
Theo đó, doanh nghiệp không nên áp dụng cam kết không làm việc cho công ty đối thủ một cách máy móc đối với toàn bộ người lao động mà cần căn cứ vào tính chất công việc, mức độ tiếp cận thông tin và nhu cầu bảo vệ lợi ích thực tế.
3. Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ khác gì với điều khoản bảo mật thông tin?
Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ và điều khoản bảo mật thông tin khác nhau chủ yếu ở đối tượng được bảo vệ và nghĩa vụ của người lao động:
- Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ hạn chế người lao động làm việc hoặc hợp tác với đối thủ cạnh tranh trong thời gian, phạm vi nhất định.
- Điều khoản bảo mật thông tin yêu cầu người lao động không tiết lộ, cung cấp hoặc sử dụng trái phép thông tin mật, bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ của doanh nghiệp.
Theo khoản 2 Điều 21 Bộ luật Lao động 2019, doanh nghiệp có thể thỏa thuận bằng văn bản với người lao động về việc bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ.
Như vậy, cam kết không làm việc cho công ty đối thủ tập trung vào hạn chế việc làm, còn điều khoản bảo mật tập trung vào bảo vệ thông tin của doanh nghiệp.
III. Quy định của pháp luật về cam kết không làm việc cho công ty đối thủ
Pháp luật hiện hành có những quy định liên quan đến cam kết không làm việc cho công ty đối thủ, đặc biệt về quyền làm việc và bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ.
1. Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ có đáp ứng nguyên tắc tự nguyện trong giao kết hay không?
Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ về nguyên tắc cần được xác lập trên cơ sở tự nguyện của các bên. Theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự chỉ có hiệu lực khi các bên tham gia hoàn toàn tự nguyện; đồng thời, Điều 10 Bộ luật Lao động 2019 ghi nhận quyền tự do lựa chọn việc làm của người lao động.

Do đó, doanh nghiệp có thể thỏa thuận với người lao động về việc hạn chế làm việc cho đối thủ, nhưng không nên áp đặt hoặc ép buộc người lao động ký cam kết. Nội dung cam kết cũng cần có phạm vi, thời hạn hợp lý và gắn với mục đích bảo vệ lợi ích chính đáng của doanh nghiệp.
2. Nội dung của cam kết không làm việc cho công ty đối thủ cần quy định những vấn đề gì?
Theo khoản 2 Điều 21 Bộ luật Lao động 2019, thỏa thuận liên quan đến bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ cần được lập bằng văn bản và xác định rõ nội dung, thời hạn bảo vệ, quyền lợi cũng như trách nhiệm khi vi phạm. Vì vậy, khi xây dựng cam kết không làm việc cho công ty đối thủ, doanh nghiệp nên quy định các vấn đề chính sau:
- Thông tin các bên: Ghi rõ thông tin doanh nghiệp và người lao động ký cam kết.
- Phạm vi hạn chế: Xác định cụ thể công ty nào được xem là đối thủ và những công việc hoặc hoạt động nào người lao động không được thực hiện.
- Thời hạn cam kết: Quy định rõ thời điểm bắt đầu và kết thúc nghĩa vụ, tránh thời hạn không xác định.
- Phạm vi địa lý và lĩnh vực: Làm rõ khu vực, ngành nghề, sản phẩm hoặc thị trường áp dụng để tránh hạn chế quá rộng quyền làm việc của người lao động.
- Quyền và nghĩa vụ của các bên: Xác định trách nhiệm của người lao động và quyền lợi tương ứng nếu có.
- Trách nhiệm khi vi phạm: Quy định cụ thể về bồi thường thiệt hại hoặc trách nhiệm khác theo thỏa thuận và quy định pháp luật.
- Phương thức giải quyết tranh chấp: Xác định cách thức xử lý khi phát sinh tranh chấp về việc thực hiện cam kết.
Theo đó, nội dung cam kết cần rõ ràng về đối tượng, phạm vi, thời hạn và trách nhiệm để vừa bảo vệ lợi ích doanh nghiệp vừa hạn chế tranh chấp với người lao động.
3. Thời hạn và phạm vi hạn chế trong cam kết không làm việc cho công ty đối thủ được xác định như thế nào?
Thời hạn và phạm vi của cam kết không làm việc cho công ty đối thủ cần được xác định cụ thể, hợp lý và phù hợp với mục đích bảo vệ lợi ích chính đáng của doanh nghiệp.
Theo khoản 2 Điều 21 Bộ luật Lao động 2019, đối với người lao động làm công việc có liên quan trực tiếp đến bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ, người sử dụng lao động và người lao động có thể thỏa thuận bằng văn bản về nội dung và thời hạn bảo vệ.
Do pháp luật không ấn định một thời hạn chung cho mọi trường hợp, các bên cần căn cứ vào tính chất công việc, mức độ tiếp cận thông tin và thời gian cần thiết để bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ để xác định thời hạn phù hợp. Phạm vi hạn chế cũng nên được giới hạn ở những đối thủ cạnh tranh trực tiếp, lĩnh vực, sản phẩm, dịch vụ hoặc thị trường có liên quan, đồng thời xác định rõ những hoạt động mà người lao động không được thực hiện.
Theo hướng dẫn tại Thông tư 10/2020/TT-BLĐTBXH, thỏa thuận bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ có thể xác định danh mục bí mật, phạm vi sử dụng và thời hạn bảo vệ.
Vì vậy, cam kết không nên quy định thời hạn hoặc phạm vi quá rộng, vượt quá nhu cầu bảo vệ thực tế, nhằm tránh hạn chế không cần thiết quyền lựa chọn việc làm của người lao động.
4. Hậu quả pháp lý khi người lao động vi phạm cam kết không làm việc cho công ty đối thủ là gì?
Khi người lao động vi phạm cam kết không làm việc cho công ty đối thủ, hậu quả pháp lý phụ thuộc vào nội dung thỏa thuận và thiệt hại thực tế phát sinh. Theo khoản 2 Điều 21 Bộ luật Lao động 2019, các bên có thể thỏa thuận bằng văn bản về quyền lợi và trách nhiệm khi vi phạm nghĩa vụ bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ.
- Bồi thường thiệt hại: Nếu hành vi vi phạm gây thiệt hại và có căn cứ xác định trách nhiệm, người lao động có thể phải bồi thường theo thỏa thuận và quy định pháp luật về trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ.
- Phạt vi phạm: Nếu cam kết có thỏa thuận về phạt vi phạm, Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép các bên thỏa thuận khoản tiền phạt khi vi phạm nghĩa vụ.
- Không được tự ý phạt tiền hoặc trừ lương: Doanh nghiệp không được dùng hình thức phạt tiền, cắt lương để thay thế xử lý kỷ luật lao động theo Điều 127 Bộ luật Lao động 2019; việc khấu trừ tiền lương cũng chỉ được thực hiện trong phạm vi Điều 102 của Bộ luật này.

Theo đó, vi phạm cam kết không làm việc cho công ty đối thủ có thể làm phát sinh trách nhiệm bồi thường hoặc phạt vi phạm nếu có căn cứ và thỏa thuận hợp pháp, nhưng doanh nghiệp không được tự ý phạt tiền hoặc khấu trừ lương trái quy định.
IV. Giải đáp các thắc mắc thường gặp về cam kết không làm việc cho công ty đối thủ
Để làm rõ cách áp dụng, dưới đây là những thắc mắc thường gặp về cam kết không làm việc cho công ty đối thủ và cách xử lý theo quy định pháp luật.
1. Doanh nghiệp có thể yêu cầu mọi người lao động ký cam kết không làm việc cho công ty đối thủ không?
Không nên yêu cầu mọi người lao động ký cam kết không làm việc cho công ty đối thủ một cách đồng loạt. Khoản 2 Điều 21 Bộ luật Lao động 2019 cho phép doanh nghiệp thỏa thuận bằng văn bản về bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ khi người lao động làm công việc có liên quan trực tiếp đến các thông tin này.
Bên cạnh đó, Điều 10 Bộ luật Lao động 2019 ghi nhận quyền tự do lựa chọn việc làm của người lao động. Vì vậy, việc áp dụng cam kết nên căn cứ vào vị trí công việc, mức độ tiếp cận thông tin mật và lợi ích cần bảo vệ, thay vì áp dụng cho toàn bộ nhân sự. Đồng thời, theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, sự tự nguyện là một trong các điều kiện để giao dịch có hiệu lực.
Từ những quy định nêu trên, doanh nghiệp có thể yêu cầu người lao động ký cam kết trong những trường hợp phù hợp, nhưng không nên áp dụng đại trà hoặc đặt ra phạm vi hạn chế quá rộng đối với quyền làm việc của người lao động.
2. Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ có cần quy định khoản bồi thường khi vi phạm không?
Không bắt buộc cam kết không làm việc cho công ty đối thủ có quy định khoản bồi thường khi vi phạm trong mọi trường hợp, nhưng nên quy định rõ trách nhiệm bồi thường khi vi phạm nếu doanh nghiệp muốn có cơ sở xử lý và yêu cầu khắc phục thiệt hại. Khoản 2 Điều 21 Bộ luật Lao động 2019 cho phép các bên thỏa thuận bằng văn bản về quyền lợi và trách nhiệm khi vi phạm nghĩa vụ bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ. Khi xây dựng cam kết không làm việc cho công ty đối thủ, doanh nghiệp nên:
- Xác định rõ trường hợp phát sinh bồi thường, tránh quy định chung chung rằng cứ làm việc cho đối thủ là đương nhiên phải bồi thường.
- Quy định cách xác định thiệt hại và mức bồi thường phù hợp với tính chất vi phạm.
Phân biệt bồi thường thiệt hại với phạt vi phạm. Nếu có thỏa thuận phạt vi phạm thì cần xem xét theo Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015.
- Không tự ý khấu trừ tiền lương hoặc phạt tiền người lao động để xử lý vi phạm, bởi đây không phải là cách thức xử lý được phép tùy ý áp dụng trong quan hệ lao động.
Theo đó, cam kết không nhất thiết phải có khoản bồi thường, nhưng việc quy định rõ trách nhiệm và căn cứ bồi thường sẽ giúp doanh nghiệp bảo vệ quyền lợi tốt hơn khi xảy ra vi phạm.
3. Người lao động nghỉ việc theo đúng quy định có phải tiếp tục thực hiện cam kết không?
Không phải mọi trường hợp người lao động nghỉ việc đúng quy định đều đương nhiên được miễn cam kết không làm việc cho công ty đối thủ. Khoản 2 Điều 21 Bộ luật Lao động 2019 cho phép các bên thỏa thuận bằng văn bản về nội dung và thời hạn bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ, quyền lợi và việc bồi thường khi vi phạm.
Tuy nhiên, Điều 10 Bộ luật Lao động 2019 cũng ghi nhận người lao động được tự do lựa chọn việc làm và làm việc cho bất kỳ người sử dụng lao động nào mà pháp luật không cấm.
Vì vậy, sau khi chấm dứt hợp đồng, nếu cam kết có quy định nghĩa vụ tiếp tục áp dụng thì cần xem xét cụ thể thời hạn, phạm vi hạn chế và mục đích bảo vệ lợi ích của doanh nghiệp, không thể mặc nhiên cấm người lao động làm việc cho mọi doanh nghiệp cùng ngành.
4. Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ có thể bị tuyên vô hiệu trong trường hợp nào?
Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ có thể bị xem xét vô hiệu nếu nội dung hoặc cách thức xác lập không đáp ứng điều kiện có hiệu lực của giao dịch. Theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch phải bảo đảm sự tự nguyện của các bên, mục đích và nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Một số trường hợp cần lưu ý:
- Người lao động bị ép buộc hoặc không tự nguyện ký cam kết, làm ảnh hưởng đến điều kiện tự nguyện khi giao kết.
- Nội dung cam kết vi phạm điều cấm của pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội.
- Phạm vi và thời hạn hạn chế quá rộng, chẳng hạn cấm người lao động làm việc cho mọi doanh nghiệp cùng ngành trong thời gian dài mà không gắn với lợi ích cần bảo vệ.
- Cam kết không xác định rõ đối tượng, hành vi bị hạn chế, dẫn đến khó xác định quyền và nghĩa vụ của các bên.
- Nội dung xâm phạm quá mức quyền tự do lựa chọn việc làm của người lao động, trong khi Điều 10 Bộ luật Lao động 2019 ghi nhận quyền tự do lựa chọn việc làm của người lao động.
Đặc biệt, khoản 2 Điều 21 Bộ luật Lao động 2019 chủ yếu ghi nhận cơ chế thỏa thuận bằng văn bản về bảo vệ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ, bao gồm nội dung, thời hạn bảo vệ, quyền lợi và trách nhiệm khi vi phạm.
Theo đó, không nên đồng nhất mọi cam kết không làm việc cho đối thủ với một nghĩa vụ bảo mật đương nhiên được pháp luật công nhận.
5. Có nên ký cam kết không làm việc cho công ty đối thủ dưới hình thức điện tử không?
Cam kết không làm việc cho công ty đối thủ có thể được ký dưới hình thức điện tử nếu xác định được người ký, thể hiện rõ sự chấp thuận và bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu theo Điều 8 và Điều 9 Luật Giao dịch điện tử 2023. Doanh nghiệp nên lưu trữ đầy đủ văn bản, thời điểm ký và thông tin xác thực để làm căn cứ khi có tranh chấp.
Vì vậy, hình thức điện tử có thể được sử dụng nếu đáp ứng các điều kiện pháp luật về giá trị và chứng cứ của thông điệp dữ liệu.
V. Những lưu ý giúp doanh nghiệp xây dựng cam kết không làm việc cho công ty đối thủ hiệu quả cùng sự đồng hành của NPLaw
Doanh nghiệp khi xây dựng cam kết không làm việc cho công ty đối thủ cần xác định rõ đối tượng, phạm vi, thời hạn và trách nhiệm khi vi phạm. Đồng thời, nội dung cam kết phải phù hợp pháp luật và bảo đảm quyền lợi của người lao động. NPLaw có thể hỗ trợ doanh nghiệp tư vấn, soạn thảo và rà soát cam kết phù hợp với nhu cầu thực tế.
Trên đây là các thông tin mang tính tham khảo, Quý khách hàng cần tư vấn chi tiết về trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ cho Hãng luật NPLaw để được tư vấn ngay.